Een kwestie van mentaliteit

Door Ivana Ivković / Voordracht bij de presentatie van het boek Het plezier van het zoeken, Rik Pinxten, Antwerpen, 27 februari 2011

‘Het plezier van het zoeken’  – Het is een hoopvolle titel, die zekerheden wil inruilen voor een open blik, en het ontbreken van definitieve antwoorden wil omtoveren van een last tot een geschenk. Om u eerlijk te zeggen, ik was nog meer gecharmeerd door de ondertitel: ‘filosofie tegen de angst’. Zeker nu we zien hoe Europa de ontwikkelingen in het Midden Oosten volgt met meer reserves dan solidariteit, en zich vooral zorgen maakt hoe haar grenzen dicht te houden wanneer de vluchtelingen op haar poort aankloppen voor bescherming. Tegen die angst, die onze wereld klein wil houden, en uiteindelijk onszelf ook klein wil houden, moeten wij ons wapenen.

Angst te boven komen is vooral een kwestie van mentaliteit, leert Pinxten. Een mentaliteit. Zijn elementen: Redelijkheid waarin verstand niet wordt losgekoppeld van het gevoel. Geen koele berekening, en evenmin platte sentiment. Het besef dat we deze wereld delen met anderen, en dat we die wereld ook moeten bewaren voor de toekomstige generaties. De wil om waarden te vinden die voorbij het winstbejag-tegen-elke-prijs en het materialisme gaan. Respect voor onze onderlinge verschillen.

Welaan, hoor ik u denken, dat spreekt voor zich. Wordt het noch ergens spannend? Komt er nog een tikje controverse?

Als u een beetje rondgooglet – zoals ik heb gedaan -  kunt u zich verbazen over de felheid van de reacties en de onverholen haat op sommige fora, die over de standpunten van Pinxten wordt uitgestort.

Vooral zijn uitspraak dat onze cultuur niet weet om te gaan met verschillen, moet eraan geloven. Een willekeurige greep uit het aanbod: ‘Tirannie van de minderheid!’ ‘Dus, mensen die volgens eigen overtuiging willen leven zijn dom?’ ‘En in welke andere dan westerse cultuur denkt deze mijnheer zijn opinie over verscheidenheid te kunnen publiceren?’ ‘Van mij mocht die man direct zijn titels inleveren en achter de vuilkar lopen, met excuses aan de mensen van de vuilkar’.

Ik hoef u, denk ik, niet uit te leggen uit welke hoek deze reacties komen. En ja, dat zijn onze ‘medeburgers’ die zich graag wentelen in de waan van eigen superioriteit, en een heel kort lontje hebben, en met wie toch niet valt te discussiëren. Dus waarom zouden we daar nog een woord aan vuilmaken?

Omdat zulke verbetenheid en haat als reactie op standpunten die anders zo redelijk en vanzelfsprekend overkomen, ons misschien iets te zeggen heeft.

Dus ik zeg: laten we, voor een moment, deze furieuze tegenwerpingen niet afdoen als compleet irrationeel, achterbaks en dom, maar als een symptoom van het feit dat Pinxten met zijn uiterst mild en redelijk ogende pleidooi een uiterst diepe pijnpunt weet te raken.

In de eerste instantie, laten we die reacties niet wegwuiven omdat ze een symptoom zijn van onze tijdsgeest. Omdat ze een symptoom zijn van een – weer dat woord – mentaliteit. Omdat ze een symptoom zijn van angst, tegen welke wij ons moeten wapenen.

Op welke manier weet Pinxten die pijnpunt dan te raken?

Een ding is zeker. Dit boek gaat lastige vragen niet uit de weg, vragen die ons dwingen om na te denken welke waarden we precies hanteren in ons omgang met ons werk, met onze cultuur, onze kinderen en onze ouderen. Waarom staren we ons blind op de kwartaalcijfers in plaats ervan te kijken naar het langetermijnperspectief en het sociale kapitaal van een bedrijf? Waarom laten we toe dat kunst wordt gereduceerd tot louter investering? Waarom erkennen we niet het intrinsieke waarde van onderwijs voor persoonlijke ontplooiing en beschouwen we onze onderwijsinstellingen als leerfabrieken; als plekken waar een competitief productieproces van toekomstige professionals plaatsvindt? Waarom beschouwen we democratie en efficiëntie, individu en massa, religie en het secularisme als onverzoenbare tegengestelden?  

Misschien zijn deze vragen heel provocatief geworden in een tijdsgeest dat zich steeds luider en agressiever aankondigt. Maar ik denk dat er nog iets meer achter steekt. Het gaat niet alleen om de confronterende vragen, maar ook om het feit dat Pinxten die vragen stelt, begeleid door een roep om eigen verantwoordelijkheid. Hij stelt: ‘Onrecht en ongelijkheid, onderdrukking en haat kunnen slecht gebruikt worden om mensen te verdelen en macht bij sommigen te behouden en aan anderen ontkennen, op voorwaarde dat op medewerking van velen gerekend kan worden.’ Het is een uitspraak die mij zeer aan het hart staat. Met het opgeheven vingertje naar anderen wijzen als de bron van alle ellende is hiermee uitgesloten. Pinxten dwingt om de blik telkens weer naar onszelf te richten. Een maatschappij die de bron van haar problemen ziet in minderheden, in moslims, in immigranten, in afwijkenden, in andersdenkenden, in plaats van de meerderheidscultuur in vraag te stellen, is zelf ‘onfatsoenlijk’ – een verwijzing naar de filosoof Avishai Margalit.

De hand in eigen boezem steken – wellicht is dat de ultieme provocatie aan het adres van onze kortlontige medeburger. Maar in momenten van extreme openhartigheid moeten we erkennen dat dit een hele opgave is voor ieder van ons.

En het is inderdaad zo dat Pinxten veel van de burger vraagt, wil deze de juiste mentaliteit ontwikkelen: actief, redelijk en solidair. Een burger die weet om te gaan met de pluriforme wereld, en die raad weet met zijn eigen pluriforme identiteit. Een burger die de complexiteit aankan, die de moed heeft om de autoriteit uit te dagen, die zich niet laat inpalmen door de experts die in reclamespotjes vertellen dat yoghurt X goed voor de gezondheid is, maar die toch genoeg wijsheid heeft om te beseffen dat experts die beweren dat de opwarming van de aarde geen sprookje is, wel eens gelijk zouden kunnen hebben. Een burger die zijn waarden niet aan anderen oplegt, maar evenmin onverschillig tegenover hun waarden staat. Een burger die sterk in zijn schoenen staat, en heel veel onzekerheid aankan.

 Hoeveel onzekerheid kunnen we aan? Dat is inderdaad de cruciale vraag die Pinxten stelt. Want een democratie is een samenlevingsvorm die de onzekerheid niet probeert te verbannen, en, integendeel, een volwassen besef heeft dat onzekerheid onlosmakelijk verbonden is met een open en een vrije samenleving. Democratie is, idealiter, een samenlevingsvorm die het lef heeft om te verkondigen dat de tegenstelling tussen onzekerheid en veilige verborgenheid een valse is, en dat de enige echte keuze, die tussen onzekerheid en het schijn van zekerheid is.

Echter, dat onzekerheid onvermijdelijk is, wil nog niet zeggen dat deze ook onproblematisch is. Hoeveel onzekerheid kunnen we aan? Hoeveel onzekerheid willen we aan? Hoe ver kunnen we gaan voordat we onze basisvertrouwen verliezen, voordat de angst ons naar de keel vliegt, voordat we een afslag nemen uit deze veeleisende voorstelling van zaken naar een verhaal dat ons voorhoudt dat de wereld eigenlijk een heel stuk simpeler in elkaar steekt, waar onze eigenheid goed en onproblematisch is, en waar we liever in slaap gesust worden, dan alarmerende boodschappen over onszelf aanhoren?

De Franse denker Claude Lefort stelt dat democratie juist vanwege haar fundamentele openheid en onbepaaldheid uiterst ambigu is. In geen andere samenlevingsvorm is de verleiding zo groot om de verdeeldheid te verruilen voor een beeld van een tot organisch geheel gesmolten eenheid, voor de fascinatie met een leider die de vleesgeworden wil van het volk vertolkt en een antwoord weet op al onze lastige vragen.

Hoe kunnen we dan het beste met die onzekerheid omgaan? Ik heb grote bewondering voor het optimisme en frisse moed waarmee Pinxten bepleit dat onzekerheid en vertrouwen, openheid en eigenheid, verstand en gevoel hand in hand kunnen gaan.

Maar ik denk ook dat een dergelijk pleidooi pas mogelijk is wanneer deze berust op een onderliggend besef dat onzekerheid ook onbehaaglijk is, en dat wij het plezier in het zoeken pas kunnen vinden nadat we erkennen dat zoeken ook ploeteren is.

Dit bericht is geplaatst in Geen categorie. Bookmark de permalink.

Geef een reactie

Jouw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

* Copy this password:

* Type or paste password here:

33,711 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>