Nederland lijdt aan ‘pleinvrees’

Door Ivana Ivkovic / Voordracht bij het debat ‘Mijn tijd. De onzekere samenleving’, 30. 11. 2010

Er is een soort standaardversie van het verhaal over de bronnen van onze hedendaagse angst en onbehagen. In dit verhaal is de angst te wijten aan de gevolgen van de modernisering. De nieuwe onoverzichtelijkheid geeft ons het gevoel geen grip meer op onze levens te hebben. Door globalisering voelen wij ons machteloos. Overgeleverd aan de effecten van regelgevingen uit Brussel, van zwendel op de financiële markten in de VS, van conflicten aan de andere kant van de wereld, terwijl we daar slechts mondjesmaat en indirect invloed op kunnen uitoefenen. Door individualisering zijn we losgesneden van onze belangrijke familie- traditie- en sociale banden en teruggeworpen op onszelf. Zelf moeten we keuzes maken, en zelf moeten we een richting aan onze levens zien te geven. En dat is hard werken, want niets meer lijkt er voor het leven te zijn: geen huis, geen huwelijk en geen baan.

De moed zakt je in de schoenen van zo’n verhaal.

Nu wil ik niet meteen beweren dat dit verhaal het helemaal bij het verkeerde eind heeft, maar zo nu en dan vertoont het wel barsten. Zo las ik afgelopen zaterdag in de NRC dat, volgens een grootschalig onderzoek, de betekenis van familieverbanden in Nederland de laatste jaren juist toegenomen is.

Daarnaast denk ik dat dit ‘standaardverhaal’ ons in ieder geval niet moet beletten om op zoek te gaan naar andere verklaringen. Het moet andere mogelijke verhalen niet al bij voorbaat overstemmen. Daarom wil ik hier een poging doen om een alternatief verhaal te vertellen. Een verhaal dat de angst in Nederland enigszins relativeert, of in ieder geval in een ander daglicht plaatst.

Dit verhaal begint in het jaar 2000. Voor het eerst had ik een helemaal eigen woning. Een slaapkamer op de begane grond, met heerlijk grote ramen die op de tuin uitkeken en die je helemaal open kon zetten. Een paradijsje, vond ik het. Mijn ouders, die in Belgrado, in Servië wonen, kwamen op bezoek. En het eerste wat ze zeiden, nog voor het verplichte ‘goh, wat leuk’, was: ‘waarom zet je geen tralies voor dat raam?’ Ik kreeg het maar niet uitgelegd. Ze vonden het volstrekt onbegrijpelijk en onverantwoord. Je huis is een veilige plek, en om dat zo te houden, zorg je dat de grote boze buitenwereld niet naar binnen kan.

Ik vond het heel prettig om te leven zonder het idee van de grote boze buitenwereld, zonder angst. Pas jaren later besefte ik dat ik mij daarmee een typisch Nederlandse opvatting van de openbare ruimte eigen heb gemaakt. Het veilige privé domein hoort niet bij de voordeur te eindigen, maar strekt zich uit tot de straat, de wijk, het liefst de hele stad. We willen graag dat het overal prettig is, en netjes, en knus. Dat is, althans, de norm. Wij zien die ruimte ‘daarbuiten’ als een verlenging van onze eigen huiskamer. Onze leefruimte wordt, zoals de Duitse filosoof Peter Sloterdijk het noemt, tot een ‘comfortbroeikas’ getransformeerd.

Ik denk dat in Nederland, het private ook op vele andere manieren het publieke heeft overspoeld. We hekelen de kloof tussen de burger en de politiek. We vinden dat de overheidsinstanties geen bureaucratische machines moeten zijn, maar een menselijk gezicht moeten hebben. In publieke omgang waarderen we spontaniteit en eerlijkheid. Zijn we dan niet de normen die in het privédomein gelden op het publieke aan het toepassen? Geen afstand, geen onverschilligheid, geen rollenspel. 

Het is een heerlijke utopie. En net zoals elke utopie, kan het de toets van de werkelijkheid niet doorstaan. Natuurlijk komt er een moment van ontgoocheling. It is not a small world, after all.

En dan zien wij, denk ik, de schaduwzijde van die knusheidideaal. Alles dat in die comfortabele sfeer inbreekt, dat vreemd, onaangenaam, onplaatsbaar of gewelddadig is, wordt als compleet schokkend ervaren. Natuurlijk is het naar als je ziet dat je buurt verandert, maar wanneer je jouw buurt als een verlengde ziet van je huiskamer, dan is zoiets onverteerbaar en ronduit schandalig. Het overschrijdt een grens. Als de nieuwkomers blijken niet te voldoen aan het ideaalbeeld van de gezellige bezoeker, dan is dat haast een persoonlijke belediging, gebrek aan respect van de meest basale regels van gastvrijheid. Je kunt zelfs zo ver gaan, dat je je stoort aan mensen die een vreemde taal op straat praten. Je hoort immers alles wat op straat gebeurt te kunnen verstaan, nietwaar?

Wij hebben, als het ware geen plaats meer voor confronterende gebeurtenissen, waarvoor de publieke sfeer een soort container vormde. Veel wat in het publieke domein thuishoort, begint angst in te boezemen. Wij lijden aan een eigenaardig soort agorafobie.

De utopische gedachte van een openbare en publieke ruimte zonder angst, kan zo juist ertoe leiden dat we worden overspoeld door angst, en dat we ons er geen raad mee weten.

Hoe kunnen wij, als maatschappij, hiermee omgaan? Natuurlijk kunnen wij deze angst niet negeren. Maar ik denk dat we, aan de andere kant, ook moeten waken voor een soort angstcliëntisme, zoals het gevoel van onveiligheid proberen weg te nemen door meer blauw op straat. Dat is louter symptoombestrijding. Ik denk dat onze hedendaagse angst niet zozeer verbonden is met objectieve sociale oorzaken, maar met meer basale opvattingen over onze maatschappij en het vanzelfsprekende manier van leven. En ik denk dat we het verdwijnen van de conceptie van de publieke sfeer ten koste van het private in ieder geval tot één van deze oorzaken kunnen rekenen. Ik zou het graag zien dat we elkaar in onze debatten meer op die utopische verwachtingen aanspreken, en ook dat politici, deze meer fundamentele discussie durven aan te gaan. Ik pleit dus om een voorzichtig herstel van het idee van de grote boze buitenwereld, niet om ons meer angstig te maken, maar om ons weerbaarder te maken tegenover die angsten, om die angsten, als het ware, weer een eigen plek te kunnen geven.

Dit bericht is geplaatst in Geen categorie en getagd. Bookmark de permalink.

2 Reacties op Nederland lijdt aan ‘pleinvrees’

  1. Joost Maas zegt:

    Leuke insteek. Is er al onderzoek geweest naar de stelling dat in Nederland het publieke domein als privé wordt gezien? Ik vraag me namelijk af of dit houdbaar is en of het niet veel meer met ‘doodnormale’ xenofobie te maken heeft. In Nederland wordt het leven relatief weinig op straat geleefd in tegenstelling tot sommige andere (zuidelijke) landen. Voortuintjes en hekjes om het eigen terrein zie je ook elders minder. Beide zijn een teken dat ons privé domein juist wordt afgezonderd van het publieke domein. De veiligheid is afgelopen decennia aantoonbaar toegenomen, maar het gevoel van onveiligheid ook. Hiiervoor zijn een aantal sociale verklaringen ontwikkeld, al weet ik niet of deze afdoende wetenschappelijke steun hebben verworven. Denk aan bijv. invloed media, genoemde xenofobie, ‘zap/multitask’-cultuur etc.

  2. Harm Lammers zegt:

    Interessant verhaal en ik denk dat je een punt hebt, al denk ik dat Joost Maas ook een belangrijk punt aansnijdt en ik durf daarin nog een stap verder te gaan: in onze wens om de publieke ruimte veilig en kalm te maken hebben we haar mooi en schoon, maar vooral leeg gemaakt: controleerbaar en onuitnodigend voor gebruik. Het gevolg daarvan is het omgekeerde van wat we ermee hebben willen bereiken: lege ruimte is beangstigend (zie bijvoorbeeld het werk van William Whyte), met als gevolg dat we een niemandsland hebben gecreëerd, maar ons nog steeds niet veilig voelen.
    Waar ik bovendien even op wilde wijzen is dat je insteek eigenlijk niet helemaal nieuw is. Het opmerkelijke is namelijk dat in 1977 de Amerikaanse socioloog Richard Sennett in zijn boek The Fall of Public Man al met een vergelijkbare stelling kwam: hij sprak van de ‘intimisering van de samenleving’ en de ‘teloorgang van het theater van de straat’. Tegelijkertijd behoort hij ook tot de schrijvers die aan de basis hebben gestaan van de idee dat we van elkaar vervreemden in de publieke ruimte. Ondanks alle kritiek die op zijn werk mogelijk is, is het nog steeds een aanrader om te lezen!

Geef een reactie

Jouw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

*

* Copy this password:

* Type or paste password here:

33,711 Spam Comments Blocked so far by Spam Free Wordpress

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>